โคลงสุภาสิตเจ้านาย
พระราชนิพนธ์ แลพระนิพนธ์
ทรงเมื่อในรัชกาลที่ 5

                                   ในปี พ.ศ. 2420 พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จแปรพระราชฐานไปประทับที่พระราชวังบางปะอิน มีเจ้านายหลายพระองค์ได้ตามเสด็จในครั้งนี้ด้วย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงรับสั่งชวนเจ้านายให้ทรงแต่งโคลงเล่นในเวลาว่าง และพระราชทานกระทู้ความให้แต่งทีละอย่างด้วยคุณและโทษของความดีความชั่ว ซึ่งเกิดในใจและความประพฤติของคน เช่น เรื่องความรัก ความชัง ความโลภ ความยุติธรรม เป็นต้น เมื่อทรงตั้งกระทู้ขึ้นแล้ว ก็ทรงพระราชนิพนธ์ และโปรดให้เจ้านายทรงแต่งโคลงอธิบายความ แล้วให้นำไปอ่านถวายเวลาเสด็จออกทุก ๆ วัน เมื่อสิ้นกระทู้หนึ่งก็พระราชทานกระทู้ความใหม่ให้แต่งอีก จนเสร็จกลับคืนพระนคร
                                   โคลงที่แต่งเป็นโคลงสุภาสิตซึ่งเป็นพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระนิพนธ์ของเจ้านายเป็นส่วนมาก ยกเว้นพระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย) ที่ได้ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้แต่งด้วย ในฐานะที่เป็นอาจารย์ โคลงสุภาสิตมีจำนวนรวม 398 บท ในสมัยรัชกาลที่ 5 เรียกวันว่า โคลงสุภาสิตใหม่ ได้เคยลงพิมพ์ในหนังสือวชิรญาณและเป็นที่ยอมรับนับถือว่าเป็นหนังสือโคลงที่แต่งดี ในครั้งที่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมต-
อมรพันธุ์ ดำรงตำแหน่งเป็นสภานายกหอพระสมุดสำหรับพระนคร ได้โปรดให้รวบรวมพิมพ์เป็นเล่มครั้ง 1 ต่อมาสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ดำรงตำแหน่งเป็นสภานายกหอพระสมุด วชิรญาณ ได้โปรดให้จัดพิมพ์ขึ้นอีกครั้งหนึ่ง ในปี พ.ศ. 2463 ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายพลโทพระยาสุรเสนา (กลิ่น แสง-ชูโต) และให้เรียกชื่อว่า “โคลงสุภาสิตเจ้านาย” โคลงสุภาสิตเจ้านาย พระราชนิพนธ์และพระนิพนธ์ ทรงเมื่อในรัชกาลที่ 5 ี่จะนำเสนอต่อไปนี้จะเป็นกระทู้ในเรื่อง ความยุติธรรม

                                                                                             ยุติธรรม

                                                                      ๏        ยุติธรรมคำออกอ้าง            เอาจริง ไฉนฤๅ
                                                                      ใช่เพราะพล่อยพล่อยพิง                พาดอ้าง
                                                                      ธรรมจริงจะต้องอิง                        คำอวด ไยเฮย
                                                                      เห็นทั่วบ่ต้องอ้าง                          จ่ายให้ ใครฤๅ ๚

พระราชนิพนธ์ รัชกาลที่ 5



                                                                      ๏        ยุติธรรมสำหรับผู้                 อิ่มหนำ
                                                                      อิ่มยศอิ่มทรัพย์สำ                          เร็จแล้ว
                                                                      อคติห่อนชักนำ                             จิตรหนัก นักแฮ
                                                                      จึ่งอาจจะรู้แผ้ว                              ผ่องแท้ยุติธรรม

                                                                      ๏        ยุติธรรมสำหรับท้อง             ธาษตรี
                                                                      ใครจะว่าไป่มี                               ไป่ได้
                                                                      แม้ขาดจะกระลี                             ลุกใหญ่ หลวงแฮ
                                                                      คนต่างคนอยากให้                         แต่ล้วนตนดี ๚

                                                                      ๏        ผู้ใหญ่ไร้เริศร้าง                  ยุติธรรม์
                                                                      ห่อนใหญ่อยู่นานวัน                        มักล้ม
                                                                      ผู้น้อยประพฤติผัน                          ผิดจาก ธรรมแฮ
                                                                      มักจะไม่พ้นก้ม                              เกษเข้าคายาว ๚

                                                                      ๏        ยุติธรรมสำหรับผู้                 มีบุญ
                                                                      อิกประกอบการญ                          เพิ่มแล้ว
                                                                      จักคิดสิ่งไรคุณ                              มีชอบ
                                                                      ประพฤติฉนี้ดั่งแก้ว                         สุกเรื้องรังษี ๚

                                                                      ๏        ยุติธรรมบ่ซื่อตั้ง                   ใจตรง จริงเฮย
                                                                      คิดแต่โลภงวยงง                             อยากได้
                                                                      ศักดิสูงชื่อสูงคง                              เหลือต่ำ
                                                                      จงรฦกบ่อยบ่อยไว้                           ชักให้ใจรอ ๚

สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงษ์วรเดช

                                                                      ๏        ผู้ตรงจงจิตรตั้ง                      อุเบกขา
                                                                      ชอบผิดวิจารณา                              ถ่องแท้
                                                                      ที่สุดบุตรภรรยา                               มิตรญาติ ตนฤๅ
                                                                      ผิดเท่าผิดห่อนแก้                            กอบเกื้อยุติธรรม ๚

สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์

                                                                      ๏        จงประกอบจิตรให้                  เที่ยงตรง
                                                                      จักกล่าวใดจงทรง                            สัจไว้
                                                                      ผู้ใดประพฤติคง                               จักวัฒ นาแฮ
                                                                      ตั้งอยู่ดังนี้ได้                                  ชื่อแท้ยุติธรรม ๚

                                                                      ๏        คนสูงประพฤติล้วน                เปนธรรม ดีเฮย
                                                                      ไป่กล่าวมุสาคำ                              หลีกลี้
                                                                      อาจให้ประโยชน์สำ                         เร็จทุก สิ่งนา
                                                                      เหตุเพราะยุติธรรมชี้                        ช่วยให้มีผล ๚

กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา

                                                                      ๏        ผู้ใดประกอบด้วย                   ยุติธรรม
                                                                      จักเกิดความดีนำ                              สู่ไซ้
                                                                      ทั้งยศศักดิทองคำ                            เงินนาก
                                                                      ย่อมจะมีผู้ให้                                   เพราะตั้งยุติธรรม ๚

สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัติวงษ์

                                                                      ๏         ยุติธรรมจำจะสิ้น                   ฉันทา คติเฮย
                                                                      อีกโทษะภยา                                  คติหมั้น
                                                                      โมหาคติปรา                                   รภละ เสียแฮ
                                                                      สี่คติไป่กั้น                                     จิตรได้จึงดี ๚

กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์

                                                                      ๏        ยุติธรรมกำหนดด้วย                   ดังจัด
                                                                      ผู้ที่ศีลวิรัติ                                         กอบพร้อม
                                                                      ทรงจิตรดั่งบรรทัด                               ตรงแน่ว
                                                                      สุจริตธรรมน้อม                                  เนื่องเข้าใจตน ๚

                                                                      ๏        ผู้พิจารณากิจถ้อย                    ความใด ใดเฮย
                                                                      บมิเอียงข้างไหน                                สักก้อย
                                                                      ตัดสินเที่ยงตรงไป                              ตามกฎ หมายแฮ
                                                                      จึงจะเสริมเติมสร้อย                            ว่าผู้ยุติธรรม ๚

สมเด็จกรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ

                                                                      ๏        เปนข้ามีเจ้าครอบ                    ครองตน อยู่แฮ
                                                                      พึงตัดอคติจน                                   ผ่องแผ้ว
                                                                      มั่นจิตรอย่าคิดสกนธ์                          กว่ายุติ ธรรมแฮ
                                                                      จึ่งชอบชื่อจักรแก้ว                            อยู่ใต้บทมาลย์ ๚

                                                                      ๏        ยุติธรรมนั้นเกิดด้วย                  น้ำใจ เองแฮ
                                                                      เหตุหน่วงดวงหฤไทย                          เที่ยงหมั้น
                                                                      ไป่พร่องหวาดหวั่นไหว                        เพื่อเหตุ ใดแฮ
                                                                      จึ่งนับว่าผู้นั้น                       
             กอบพร้อมธรรมควร ๚

กรมหลวงพิชิตปรีชากร

                                                                      ๏        ยุติธรรมยลเยี่ยงตั้ง                 แต่ปาง ก่อนเอย
                                                                      เรื่องสิบสองเหลี่ยมวาง                       ชื่อไว้
                                                                      กรุณาประกอบทาง                             ธรรมทุก สิ่งนา
                                                                      สามภพจะพึงให้                               
โอษฐเอื้อนสรรเสริญ ๚

กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงษ์

หมายเหตุ     สุภาสิต ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 หมายความว่า ถ้อยคำที่กล่าวดีแล้ว


ยินดีต้อนรับสู่ ... พิพิธภัณฑ์ศาลไทย (Court Museum of Thailand)
กลับหน้าแรก