นายดิเรก ชัยนาม

                       นายดิเรก ชัยนาม เกิดเมื่อวันที่ 18 มกราคม พ.ศ. 2447 จังหวัดพิษณุโลก เป็นบุตรของพระยาอุภัยพิพากษา (เกลื่อน ชัยนาม) กับคุณหญิงจันทน์ ได้สมรสกับหม่อมหลวงปุ๋ย
นพวงศ์ มีบุตร 4 คน เมื่อยังเยาว์มักเจ็บป่วยเสมอ ๆ พระยาอุภัยพิพากษา บิดาซึ่งรับราชการเป็นตุลาการที่เมืองพิษณุโลก จึงได้ถวายท่านให้กับสมเด็จพระพุทธชินราชด้วยเกรงว่าบุตรจะอายุไม่ยืน นับแต่นั้นมาท่านก็มีสุขภาพดีแข็งแรง


การศึกษา
                       ท่านเข้ารับการศึกษาที่โรงเรียนอัชสัมชัญ บางรัก แผนกภาษาอังกฤษ แล้วย้ายไปศึกษาต่อที่โรงเรียนราชวิทยาลัย ในปี พ.ศ. 2468 ได้เข้าศึกษาต่อในโรงเรียนกฎหมายของกระทรวงยุติธรรมและได้เป็นเนติบัณฑิตในปี พ.ศ. 2471

การทำงาน
                       ในปี พ.ศ. 2467 – 2469 ท่านรับราชการเป็นล่ามกฎหมายในกระทรวงยุติธรรม และล่ามประจำศาลคดีต่างประเทศ ในปี พ.ศ. 2469 – 2475 เป็นล่ามกฎหมายประจำและเป็น ผู้บรรยายวิชากฎหมาย ท่านเป็นผู้ที่ตรงต่อเวลามาก การมารับราชการเป็นล่ามในกระทรวง
ยุติธรรม ทำให้มีโอกาสได้พบกับ นายปรีดี พนมยงค์ และพลเรือตรีถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ ท่านได้สั่งสมความรู้ความสามารถให้กับตนเองมากขึ้น ในปี พ.ศ. 2475 ท่านได้ไปรับราชการที่กระทรวงการต่างประเทศและมีความเจริญก้าวหน้าในหน้าที่ราชการเป็นลำดับ ได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งที่สำคัญ ๆ ทางการเมืองหลายครั้ง เช่น เลขานุการรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ผู้ช่วยเลขาธิการคณะรัฐมนตรี เลขาธิการคณะรัฐมนตรี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ฯลฯ
                       ในปี พ.ศ. 2488 เป็นช่วงที่เกิดสงครามโลกครั้งที่ 2 ท่านได้ร่วมงานกับนายปรีดี
พนมยงค์ หัวหน้าขบวนการเสรีไทย ท่านสามารถชักชวนหลวงอดุล (พลตำรวจเอกหลวงอดุล อดุลเดชจรัส) อธิบดีกรมตำรวจให้มาเป็นฝ่ายของนายปรีดี พนมยงค์ได้ ทำให้การปฏิบัติการของขบวนการเสรีไทยไม่ถูกขัดขวางจากเจ้าหน้าที่บ้านเมืองของไทยเอง ท่านเป็นตัวเชื่อมสำคัญที่นำชาติบ้านเมืองหลุดออกจากฐานะการเป็นผู้แพ้สงคราม
                       นายดิเรก ชัยนาม มีคุณลักษณะส่วนตัวที่ทำให้ผู้อื่นรักได้ คือ ความดี ความซื่อสัตย์ ความนุ่มนวล เป็นสุภาพบุรุษ เป็นนักการทูต นักปราชญ์ นักการศึกษา ไม่เห็นแก่ประโยชน์ส่วนตัว ทำเพื่อชาติบ้านเมืองด้วยความเสียสละ ท่านได้เป็นหัวหน้าคณะผู้แทน (เสรีไทย) เดินทางเป็นการลับไปพบปรึกษาหารือเจ้าหน้าที่ชั้นสูงของกองบัญชาการฝ่ายสัมพันธมิตรประจำเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ที่เมืองแคนดี ประเทศศรีลังกา โดยได้มีโอกาสชี้แจงเจตจำนงของคนไทยถึงสถานภาพหลังสงคราม ซึ่งสร้างความพอใจให้กับอังกฤษในระดับหนึ่งที่ขบวนการเสรีไทยได้ร่วมมือกับฝ่ายสัมพันธมิตรในการต่อสู้กับญี่ปุ่น การดำเนินนโยบายทำให้ไทยรอดพ้นจากการตกอยู่ในฐานะของผู้แพ้สงคราม หลังสงครามโลกครั้งที่ 2
                       ในปี พ.ศ. 2488 นายดิเรก ชัยนาม ได้รับแต่งตั้งให้เป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวง
ยุติธรรม ภายหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 พ.ศ. 2489 และในรัฐบาลชุดนายปรีดี พนมยงค์ เป็นนายกรัฐมนตรี นายดิเรก ชัยนาม ได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศอีกครั้งหนึ่ง ในยุคพลเรือตรีถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ เป็นนายกรัฐมนตรี ได้แต่งตั้งให้นายดิเรกเป็นรองนายกรัฐมนตรีไปเป็นทูตที่ประเทศอังกฤษเพื่อแก้ไขสนธิสัญญาที่ผูกมัดประเทศไทยไว้กับต่างประเทศ
                       ในปี พ.ศ. 2491 เหตุการณ์บ้านเมืองของไทยยังไม่สงบมีรัฐประหารขึ้นในประเทศ
โดยกลุ่มของพลโทผิณ ชุณหะวัณ และได้เปลี่ยนคณะรัฐมนตรีใหม่ นายดิเรก ชัยนามได้ลาออกจากราชการซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งเอกอัครราชทูตประจำราชสำนักเซนต์เจมส์ ต่อมาในปี พ.ศ. 2492 – 2495 ท่านได้ตั้งคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และเป็นคณบดี
คณะรัฐศาสตร์คนแรกของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่านบรรยายวิชากฎหมายเลือกตั้ง
ประวัติศาสตร์การปกครองและการปกครองเปรียบเทียบ ประวัติศาสตร์ตะวันออกไกลและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ ได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้เป็นศาสตราจารย์พิเศษด้านความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้รับพระราชทานปริญญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ทางการทูต มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่านได้รับเชิญให้ไปบรรยายที่มหาวิทยาลัยต่างประเทศหลายแห่งทั้งภายในประเทศและต่างประเทศ
เป็นหัวหน้าคณะผู้แทนไทยในการประชุมกับองค์กรต่างประเทศหลายครั้ง ในปี พ.ศ. 2502
จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ นายกรัฐมนตรี ได้แต่งตั้งให้ท่านเป็นเอกอัครราชทูลวิสามัญผู้มี
อำนาจเต็มประจำสาธารณรัฐเยอรมัน โดยให้รับเงินเดือนชั้นสูงสุดและให้ดำรงตำแหน่งเป็นเอกอัครราชทูตชั้น 1 เป็นการพิเศษเฉพาะตัว ภายหลังท่านได้เป็นเอกอัครราชทูตวิสามัญผู้มีอำนาจเต็มประจำประเทศฟินแลนด์ ท่านออกจากราชการในตำแหน่งทางการทูตเนื่องจากเกษียณอายุในปี พ.ศ. 2508

คติพจน์
                       “ตนเราสำคัญที่เกียรติ”

ผลงานทางวิชาการ
                       หนังสือทางวิชาการที่พิมพ์ออกเป็นเล่มมีดังนี้
                       พ.ศ. 2489 การทูต, รัฐธรรมนูญบริติช ตำราของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
                       พ.ศ. 2491 ประวัติศาสตร์การปกครอง ตำราของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
                       พ.ศ. 2492 กฎหมายเลือกตั้ง ตำราของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
                       พ.ศ. 2494 ประวัติศาสตร์ตะวันออกไกล ตำราของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
                       พ.ศ. 2495 ประวัติความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ ตำราของมหาวิทยาลัยธรรม-ศาสตร์
                       พ.ศ. 2494 และ 2495 รัฐธรรมนูญเปรียบเทียบ (2 เล่ม) ตำราของมหาวิทยาลัยธรรม-ศาสตร์
                       พ.ศ. 2501 ชุมนุมปาฐกถา เล่ม 1
                       พ.ศ. 2502 การทูต
                       พ.ศ. 2503 THAILAND, THE LAND OF THE FREE
                       พ.ศ. 2507 รวมปาฐกถาชุดใหญ่ เล่ม 2
                       พ.ศ. 2507 THE EVOLUTION OF THAI LAWS แจกจ่ายให้แก่ THAILAND COUNCIL ของ ASIA SOCIETY ที่นครนิวยอร์กและในสหพันธ์
สาธารณรัฐเยอรมัน
                       พ.ศ. 2509 ไทยกับสงครามโลกครั้งที่ 2 (2 เล่ม) หนังสือ 2 เล่มนี้ได้รับความสนใจโดยทั่วไปเป็นอันมาก
                       พ.ศ. 2509 ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ (2 เล่ม) เพื่อประโยชน์แก่นักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดยไม่คิดค่าลิขสิทธิ์

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ประเทศไทยและต่างประเทศ
                       พ.ศ. 2482 ทวีตียาภรณ์ช้างเผือก เหรียญรัตนาภรณ์ (รัชกาลที่ 8) ชั้นสอง
                       พ.ศ. 2483 ประถมาภรณ์มงกุฎไทย
                       พ.ศ. 2484 ประถมาภรณ์ช้างเผือก
                       พ.ศ. 2488 เหรียญรัตนาภรณ์ (รัชกาลที่ 8) ชั้นหนึ่ง
                       พ.ศ. 2503 ทุติจุลจอมเกล้า มหาวชิรมงกุฎ
                       พ.ศ. 2505 มหาปรมาภรณ์ช้างเผือก
                       พ.ศ. 2506 ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ
                       พ.ศ. 2510 เหรียญดุษฎีมาลาเข็มศิลปวิทยา
                       พ.ศ. 2482 GERMAN EAGLE (SECOND CLASS)
                       พ.ศ. 2483 GRAND OFFICIER DE LEGION D’ HONNEUR (SECOND CLASS, FRANCE)
                       พ.ศ. 2485 GRAND CROSS OF THE RISING SUN (FIRST CLASS, JAPAN)
                       พ.ศ. 2490 MEDAL OF FREEDOM (SECOND CLASS) SILVER PALM (U.S.A.)
                       พ.ศ. 2503 GRAND CROSS OF THE ORDER OF MERIT (ORDINARY, FEDERAL REPUBLIC OF GERMANY GRAND CROSS OF THE ORDER OF MERIT.)
                       พ.ศ. 2508 (FIRST CLASS, FEDERAL REPUBLIC OF GERMANY)

                       นายดิเรก ชัยนาม มรณกรรมเมื่อวันที่ 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2510

ความภาคภูมิใจ
                       หม่อมหลวงปุ๋ย ภรรยาได้บันทึกไว้ว่า นายดิเรก ชัยนาม มีความปีติและรู้สึกเป็นเกียรติอย่างสูงยิ่งในชีวิตที่ได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเหรียญดุษฎีมาลาเข็ม
ศิลปวิทยา ซึ่งเป็นระยะเวลาก่อนถึงแก่กรรมประมาณ 3 สัปดาห์

เอกสารอ้างอิง

คณะผู้ช่วยผู้พิพากษา รุ่น 22. “ประวัติรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม”, ดุลพาท. 29, 3 (พฤษภาคม – มิถุนายน 2525) หน้า 38 – 46.

ยินดีต้อนรับสู่ ... พิพิธภัณฑ์ศาลไทย (Court Museum of Thailand)
กลับหน้าแรก